1. 1.Việc nghiên cứu về chính sách pháp luật ở thế kỷ 19

Có thể nói rằng, chính sách pháp luật là một loại chính sách công. Từ thời Hy Lạp cổ đại vấn đề cơ sở pháp lý của chính sách đã được đề cập đến, có thể nói đây được coi là nền móng ban đầu cho việc hình thành chính sách pháp luật.

Theo quan điểm của nhà luật học người Nga G.Ph. Shershenevich, chính sách pháp luật là hệ thống các biện pháp hướng đến việc thay đổi bằng con đường lập pháp trật tự đang tồn tại để phù hợp với các quan điểm mang tính tư tưởng do triết học pháp luật soạn thảo ra. Ông quy bản chất của chính sách pháp luật về ba yếu tố kế tiếp nhau đó là việc tạo ra sự không thỏa mãn với trật tự pháp luật hiện hành hoặc trong các bộ phận của nó; việc đặt ra tư tưởng với tư cách là mục tiêu mà các cải cách pháp luật cần phải được tiến hành theo hướng để đạt được mục tiêu đó; tìm kiếm các biện pháp để chuyển đổi cái hiện hành đến cái mong muốn[1].

Ba luận điểm hoặc ba yếu tố trên làm sáng tỏ các giai đoạnhình thành và thực hiện chính sách pháp luật: từ sự không thỏamãn với trật tự pháp luật hiện hành đến việc xác định các mụctiêu của cải cách pháp luật trong tương lai và từ cải cách phápluật đến việc thực hiện các mục tiêu trên thực tế.

Đồng ý với phạm vi của cách tiếp cận khoa học đó, nhà văn hóa người Nga A.A. Simolin cho rằng “khi phê phán pháp luật hiện hành, chính sách pháp luật tập trung sự chú ý đến việc soạn thảo các tư tưởng pháp luật mới, phù hợp hơn với tinh thần của thời đại và các phương thức theo đó cần được thực hiện để đạt được các tư tưởng đó; hoạt động của chính sách pháp luật là sáng tạo, xây dựng”[2].

B.A. Kistjakovskij cho rằng từ quan điểm của chính sách pháp luật, trước hết, cần phải chỉ ra sự cần thiết của việc “tìm kiểm và quy định các quy phạm để làm thỏa mãn các nhu cầu vừa mới xuất hiện hoặc thực hiện các quan niệm mới về pháp luật và về cái không pháp luật[3].

PhV. Taranovski khẳng định: “chính sách pháp luật, khi nói về nhiệm vụ tiếp tục sáng tạo pháp luật, xác định rằng cái gì cần được coi là lợi ích chung các lợi ích cá nhân là như thế nào và những nhu cầu tự do như thế nào cần phải được cân nhắc trong cải cách pháp luật hiện hành sắp tới”, và “chính sách pháp luật không phải cái gì khác là đưa sự sáng tạo có ý thức của con người vào quá trình phát triển tự phát hợp quy luật của pháp luật”[4].

Theo IA. Ilin, chính sách pháp luật - đó là định hướng khoa học “cần xác lập và chứng minh mục tiêu thống nhất cao nhất do pháp luật và các liên minh pháp luật của mọi người thực hiện, và tiếp theo đó, tìm kiếm các phương tiện đúng đắn để thực hiện mục tiêu đó; định hướng đó xem xét từng hiện tượng pháp luật và từng quy phạm pháp luật từ quan điểm về tính giá trị thực tiễn và tính không giá trị thực tiễn của chúng và đưa ra sự chỉ dẫn và tư vấn cho nhà lãnh đạo anh minh”.

Bên cạnh đó, luật gia người Nga G.D. Gurvich cũng có những lập luận về những khái niệm của “chính sách pháp luật”. Theo đó, chính sách pháp luật được coi là một trong những định hướng khoa học luật pháp quan trọng, là một kỹ thuật nhằm hoàn thiện hiện thự pháp luật và có nhiệm vụ bảo đảm cho việc thực hiện đầy đủ và nghiêm túc các giá trị đã được các quy phạm pháp luật quy định. Chính sách pháp luật có thể đạt được mục tiêu đó bằng cách so sánh cácmục tiêu, các định hướng giá trị tương ứng với hiện thực pháp luật.

Tuy vậy, nghiên cứu sách báo pháp lý cho thấy, cũng c những nhà nghiên cứu phản đối việc coi chính sách pháp luật -ới tư cách là một khoa học độc lập. Họ cho rằng không tồn tại hoa học như vậy và không được nhầm lẫn nó với triết học Pháp luật và các khoa học khác. Trong số những người phê phán hoa học chính sách pháp luật G.A. Landau, IV. Mikhajlovskij và B.N. Chicherin là những đại diện tiêu biểu[5].Những nhà khoa học đó cho rằng ở đây không tồn tại một hoa học độc lập - chính sách pháp luật - mà là nói về các bộ phận cấu thành của các khoa học tương ứng về một định hướng trong phạm vi của các khoa học đó. Theo quan điểm của các nhà khoa học đó, về mặt lôgic, hoàn toàn có thể cho rằng chính sách Pháp luật chung là một bộ phận cấu thành của lý luận chung về nhà nước và pháp luật, còn chính sách pháp luật hiến pháp là một bộ phận cấu thành của khoa học luật hiến pháp, chính sách Pháp luật hình sự là một bộ phận cấu thành của khoa học luật mình sự, chính sách pháp luật hành chính là một bộ phận cấu hành của khoa học luật hành chính, chính sách pháp luật dân sự à một bộ phận cấu thành của khoa học luật dân sự,...

Kể cả đối với một số nhà nghiên cứu, nhà khoa học thừa thận chính sách pháp luật là môn khoa học độc lập thì vào giai đoạn thế kỷ XIX, họ mới dừng lại ở nhận thức hẹp và ngành khoa học này. I.V. Fhedorov khẳng định một cáchđúng đắn rằng, các nhà luật học Nga trước Cách mạng Tháng Muoi (B.A. Kistjakovskij, S.V. Muromcev, L.I. Petrazdickij, G.Ph. Shershenevich, N.M. Korkunov, P.I. Novgorodcev, M.P. Chubinskij, v.v.), khi xem xét chính sách pháp luật với tư cách là khoa học ứng dụng đặc biệt, có nhiệm vụ đánh giá pháp luật hiện hành và tạo điều kiện cho việc xây dựng pháp luật hoàn thiện hơn, đã nhận thức về chính sách pháp luật rất hạn hẹp và thực dụng. Ngày nay, phạm trù này có ý nghĩa rộng lớn hơn và rất phức tạp[6].

Như vậy, trong giai đoạn phát triển trước Cách mạng Tháng Mười Nga phần lớn các nhà luật học Nga cho rằng, chính sách pháp luật là một tầng hiểu biết riêng biệt, có ý nghĩa lý luận độc lập. Những hạn chế của các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học nói trên là sự tách rời các nghiên cứu đó với việc áp dụng thực tiễn và việc không có khả năng thực hiện trong điều kiện chính trị - xã hội ở Đế chế Nga thời bấy giờ.

Tuy nhiên, có thể thấy rõ ràng vai trò quan trọng của các nghiên cứu về chính sách pháp luật trong giai đoạn thế kỷ XIX. Trong đó, thứ nhất, đã xuất hiện các cơ sở, nền tảng của cách tiếp cận chính sách trong luật học, điều đó đã được phản ánh trong khái niệm “chính sách pháp luật”, trong phạm vi của cách tiếp cận đó, pháp luật phần lớn được phân tích từ quan điểm cho rằng, pháp luật cần phải như thế nào; Thứ hai, những người đại diện cho định hướng đó ủng hộ một cách tích cực việc mở rộng phương pháp luận trong nghiên cứu các hiện tượng pháp luật, điều đó cho phép nhận thức đầy đủ hơn về giá trị của các bộ phận cấu thành quan trọng nhất của điều chỉnh pháp luật là các mục tiêu của pháp luật và các phương tiện để đạt được các mục tiêu, cũng như các kết quả tác động của pháp luật đến các mối liên hệ xã hội (chẳng hạn, họ ủng hộ việc đưa vào kho tàng ghiên cứu pháp luật các phương pháp, công cụ xã hội học và -c phương pháp khác); Thứ ba, đối với nhà làm luật và người áp dụng pháp luật, chính sách pháp luật là định hướng khoa học và tưởng đặc thù cho sự phát triển pháp luật trong xã hội.

1. 2.Việc nghiên cứu chính sách pháp luật ở thế kỷ 20

Ở thế kỷ này, có thể nhận thấy sự chuyển đổi chính sách pháp luật ở những nghiên cứu về khoa học mang tính chính sách liên quan đến pháp luật và việc phân tích chính sách pháp luật như một thực tiễn của xã hội có mang tính cá biệt.

Các nhà khoa học ở giai đoạn này nghiên cứu chính sách pháp luật nhằm trả lời các câu hỏi như “pháp luật cần như thế nào” hoặc “cần phải xây dựng pháp luật như thế nào”[7].

Nhà luật học nổi tiếng người Anh Dajsi - người có nhiều công trình nghiên cứu mang tính học thuyết được các tòa án nước Anh sử dụng khi xem xét và giải quyết các vụ án, nói rằng, “các tòa án nước Anh không được thừa nhận hiệu lực của pháp luật được dựa trên cơ sở pháp luật nước khác, nếu như việc thừa nhận đó không phù hợp với chính sách pháp luật của nước Anh, hoặc với các quy tắc đạo đức được pháp luật nước Anh ủng hộ, hoặc với việc duy trì, bảo vệ các tổ chức chính trị và xét xử của nước Anh”. Nhà luật học nổi tiếng khác người Anh Cheshir lưu ý rằng, “khó xác định được khối lượng của đạo luật nước ngoài không được áp dụng ở nước Anh. Chỉ có thể mạnh dạn khẳng định rằng, đạo luật nước ngoài sẽ không được áp dụng ở nước Anh, nếu như đạo luật đó là đạo luật hình sự hoặc là đạo luật thuế, nếu như nó mâu thuẫn với chính sách nào đó của pháp luật nước Anh”[8].

Giáo sư người Áo T. Majer - Maly trong công trình chuyên khảo của mình: “Tư tưởng pháp luật - khoa học pháp luật chính sách pháp luật định nghĩa chính sách pháp luật với tư cách là chính sách định hướng đến việc thay đổi hoặc duy trì hệ thống pháp luật hiện hành”. Ông lưu ý rằng, kết quả của chính sách pháp luật không chỉ là định hướng nhất định cho các văn bản quy phạm pháp luật mà còn cả hệ tư tưởng nhất định. Hiện nay, từ “hệ tư tưởng” trong không ít trường hợp có màu sắc tiêu cực và trong xã hội đang diễn ra xu hướng chung về việc phi hệ tư tưởng hóa hệ thống các hiểu biết về xã hội. Hơn nữa, việc phân tích so sánh và phân tích lịch sử các hệ thống pháp luật trên thế giới chỉ ra rằng, mọi hệ thống pháp luật không phải cái gì khác là sự cụ thể hóa hệ thống các giá trị của xã hội đó trong lĩnh vực pháp luật và trong sự mong muốn có thể coi hệ thống giá trị đó với tư cách là hệ tư tưởng. Pháp luật không thể xuất hiện trên cơ sở trung lập về giá trị[9].

Ví dụ, cũng chính ở nước Áo sự khởi đầu của việc nghiên cứu chính sách pháp luật có tính hướng đích gắn liền với tên tuổi của nhà luật học và nhà hoạt động chính trị Kh. Brody

Chính sách pháp luật, theo quan điểm của V. Kubesh, là xây dựng các quy phạm pháp luật mới, “tìm kiếm” những quy phạm đúng đắn trong các quy phạm đang tồn tại. Trật tự pháp luật đang tồn tại, trật tự nhà nước và quốc tế là yếu tố quan trọng mà từ đó chính sách pháp luật được bắt đầu.

V. Zippelius cho rằng, chính sách pháp luật không phải là một hiện tượng pháp luật thuần túy. Đằng sau kỹ thuật xã hội mà ở đó pháp luật thực hiện vai trò to lớn, về bản chất, có sự thể hiện của Nhà nước. Chính vì điều này, chính sách của Nhà nước dựa vào tính giáo điều của pháp luật, nhưng nó không chủ tâm trở thành đường ray của sự kế hoạch hóa và dự báonghiêm ngặt[10]. Chính sách pháp luật cũng được hiểu là các phương tiện pháp luật và các cơ sở pháp luật cụ thể mà với sự trợ giúp của chúng để đạt được các mục tiêu xã hội này hay các mục tiêu xã hội khác

Như vậy, luật học phương Tây ngày càng gắn chính sách pháp luật với các công việc, với các hoạt động thực tiễn; chính sách pháp luật phục vụ việc tối ưu hóa sự điều chỉnh pháp luật. Hơn nữa, sự phù hợp với chính sách pháp luật là điều kiện (tiêu chuẩn) quan trọng nhất của cả việc sử dụng pháp luật nước ngoài, lẫn việc áp dụng pháp luật nước ngoài. Ý nghĩa thực tiễn của chính sách pháp luật ngày càng được gia tăng trong quá trình phát triển của pháp luật.

Trong khoa học Xô viết, cho dù có sự tác động rất mạnh của hệ tư tưởng và nguyên tắc tính đảng, các nghiên cứu về chính sách pháp luật vẫn được tiến hành. Các nghiên cứu đó rất đa dạng và phần lớn được chính trị hóa, ở một chừng mực đáng kể, điều đó đã kìm hãm quá trình phân tích có giá trị đầy đủ hiện tượng chính sách pháp luật[11].

Sự kiện thảo luận và thông qua Hiến pháp năm 1977 của Liên Xô (cũ) và công cuộc cải tổ được tiến hành ở Liên Xô (cũ) đã đem đến sự chuyển biến nhất định cho quá trình nghiên cứu về chính sách pháp luật. Trong giai đoạn đó ở Liên Xô (cũ) các công trình nghiên cứu của V.N. Kudrjavcev, K.d. Krylov,

N.P. Koldaeva, E.V. Kumanin, N.V. Fedorov, L.S. Javich và của các tác giả khác đã được công bố, trong các công trình đó các khía cạnh cụ thể của chính sách pháp luật đã được đặt ra và đã được xem xét.

Ví dụ, Viện sĩ V.N. Kudrjavcev đề nghị đưa các cơ sở khoa học của chính sách pháp luật vào đối tượng nghiên cứu của lý luận chung về nhà nước và pháp luật. Theo Viện sĩ V.N. Kudrjavcev, trong phạm vi của lý luận chung về nhà nước và pháp luật “có thể xem xét vấn đề rằng, các nguyên tắc và luận điểm tương ứng trong đường lối, chủ trương của Đảng và Nhà nước được thể hiện như thế nào trong các quy phạm pháp luật và trong thực tiễn hoạt động của các tổ chức pháp lý, trong ý thức của công dân[12]. Trong công trình “Pháp luật và hành vi”, Viện sĩ khẳng định rằng, “đặc điểm đặc trưng của chính sách pháp luật thể hiện ở chỗ, chính sách đó bao giờ cũng đòi hỏi phải sử dụng các phương pháp của điều chỉnh pháp luật”[13].

N.P. Koldaeva cho rằng chính sách xây dựng pháp luật là một loại của chính sách pháp luật và coi chính sách xây dựng pháp luật là “giai đoạn khởi đầu trong quá trình hình thành pháp luật”[14]. Tác giả lưu ý rằng “khi nhận thức được các quy luật khách quan của sự phát triển xã hội, xác định được các khả năng tác động đến các biểu hiện của các quy luật đó để đạt được các mục tiêu nhất định, khám phá được các khả năng tiềm tàng của hình thức pháp luật, Nhà nước xác định chính sách làm luật của mình”[15].

N.V. Fedorov là nhà nghiên cứu chuyên sâu về chính sách pháp luật của Nhà nước Xô viết dưới phương diện lịch sử, lý luận và thực tiễn đã chỉ ra rằng, chính sách pháp luật là khái niệm tổng hợp, khái quát, chỉ ra các cơ sở lý luận - tư tưởng và các định hướng hoạt động cơ bản của Đảng và Nhà nước trong lĩnh vực xây dựng pháp luật. Chức năng cơ bản của chính sách pháp luật là soạn thảo một chiến lược khoa học thống nhất và một đường hướng chính trị thực tiễn về xây dụng pháp luật dựa trên cơ sở nhận thức đúng đắn các quy luật và xu hướng chung quyết định sự phát triển pháp luậttrong xã hội. Trên cơ sở đó tác giả rút ra kết luận, theo đó soạn thảo hoàn chỉnh một chính sách pháp luật là nhiệm vụ tập thể quan trọng của các nhà khoa học.

Trong chuyên khảo tập thể có giá trị, ý nghĩa quan trọng “Hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa” gồm hai tập, E.V. Kumani viết phần “chính sách pháp lý: khái niệm và các nguyên tắc” đó tác giả khẳng định rằng, “cùng với việc sử dụng các bản quy phạm pháp luật, hoạt động xác định các định hướng cơ bản và hoạt động đưa chính sách pháp lý vào đời số chính sách pháp lý cũng tham gia vào quá trình thực hiện chức năng và cơ chế chính trị về mối liên hệ lẫn nhau của thống chính trị và hệ thống pháp luật”. Chính tổng “những tác động chính trị đặc biệt, những tác động theo đi các mục tiêu hình thành và thực hiện pháp luật trong g trình giải quyết các nhiệm vụ phát triển kinh tế, xã hội và v hóa, tạo thành chính sách pháp luật”, chính sách đó bao qu hoạt động của các cơ quan nhà nước và các tổ chức xã P nhằm thay đổi các quy định pháp luật hoặc các đặc điểm thể của chúng”, chính sách đó “hướng đến việc hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật, cải tiến thực tiễn thực hiện phá luật, tạo ra các điều kiện tối ưu cho việc nâng cao tính tích cụ pháp luật của công dân”[16].

L.S. Javich cũng cho rằng, cùng với chính sách kinh tế và xã hội, chính sách trong lĩnh vực văn hóa và giáo dục, bảo vệ sức khỏe và bảo vệ môi trường sống, trong lĩnh vực quốc phòng và các quan hệ đối ngoại, quản lý hành chính, có một lĩnh vụ được tách ra, lĩnh vực bao quát toàn bộ hoạt động xây dựn quy phạm pháp luật và áp dụng quy phạm pháp luật của các c quan nhà nước, lĩnh vực đó có thể được gọi là chính sách phá luật của Nhà nước. Theo quan điểm của tác giả, chính sách pháp luật cần được hiểu là các nguyên tắc và các nhiệm vụ quan trọng nhất được Nhà nước đưa vào cuộc sống khi ban hành và áp dụng các văn bản quy phạm pháp luật, trong hoạt động của các cơ quan tư pháp, trong tác động tư tưởng đến ý thức pháp luật và văn hóa pháp luật của dân cư.

Như vậy, qua nghiên cứu cho thấy, sự phát triển lý luật về chính sách pháp luật trong thời Xô viết mang tính chế mâu thuẫn.

Một mặt, định hướng nghiên cứu đó được thừa nhận là đặc biệt quan trọng. Không nên đánh giá thấp về những gì đã được nghiên cứu trong giai đoạn nói trên ở Liên Xô (cũ), bởi lúc đó “nhiều nhà khoa học đã tư duy bằng các phạm trù chung của xã hội loài người, nhưng buộc phải “che giấu” các tư tưởng đó dưới một phần tư tưởng của đời sống xã hội”[17].

Đồng thời, mặt khác, trước hết, do các yếu tố khách qua vấn đề nói trên đã bị chính trị hóa và tư tưởng hóa một các quá mức. Nguyên tắc tính đảng đã cản trở việc phân tích khác quan các quá trình chính trị - pháp lý đã diễn ra trong xã h Xô viết. Tư tưởng về chính sách pháp luật cũng có sự mã thuẫn sâu sắc với hệ tư tưởng xây dựng chủ nghĩa xã hội và với mục tiêu của nó - chủ nghĩa cộng sản, tức là xã hội không có nhà nước và pháp luật ở xã hội Xô viết lúc đó. Từ đây người ta quan niệm rằng, chức năng cơ bản của chính sách pháp luật thể hiện ở việc xây dựng các điều kiện cho sự chuyển biến xã hội mà về nguyên tắc không tương hợp với cả pháp luật, lẫn với chính sách đó. Quan niệm về chính sách pháp luật theo cách tiếp cận như vậy, về thực chất, đã biến thành sự mâu thuẫn của mình, thành quan niệm về chính sách không phải hướng đến việc khẳng định và phát triển pháp luật, mà đến việc loại bỏ liên tục pháp luật.

Nói cách khác, trong điều kiện khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Liên Xô, chính sách pháp luật chỉ có thể được coi là một trong những phương tiện trong hệ thống quản lý xã hội. Trong giai đoạn này không thể nói về chính sách pháp luật với tư cách là cách tiếp cận chính sách độc lập trong nghiên cứu pháp luật và là hoạt động chuyên môn nhằm bảo đảm quyền và tự do của con người và công dân, sự hình thành nhà nước pháp quyền và xã hội dân chủ, pháp quyền. Do vậy, không phải ngẫu nhiên mà chính sách pháp luật chỉ được nghiên cứu một cách tích cực trong giai đoạn hậu Xô viết ở nước Nga.

1. 3.Nghiên cứu chính sách pháp luật đầu thế kỷ 21

Nghiên cứu sự phát triển chính sách pháp luật như là một khoa học cho thấy, đến đầu thế kỷ 21, có thể nói chính sách pháp luật đã trở thành phạm trù mang tính tổ hợp, bao quát, đạt tới sự độc lập được lý luận và thực tiễn chính sách pháp luật, được lý luận và thực tiễn như một chính sách công, và được các ngành khoa học xã hội khác sử dụng ngày càng phối biến.

Ở nước Nga những năm đầu thập kỷ 90 thế kỷ 20, các nhà khoa học đã công bố nhiều công trình chuyên khảo, sách giáo khoa và các bài báo khoa học về chủ đề được xem là có ý nghĩa rất cấp bách cả ở phương diện lý luận và thực tiễn, đó là chính sách pháp luật.

Song song với nó, nhà luật học nổi tiếng người Nga là Alekseev đã công bố hai đề tài nghiên cứu khoa học về các cơ sở của chính sách pháp luật của nước Nga được cải cách. Ví dụ như trong lời nói đầu của các tác phẩm đó, tác giả khẳng định rằng “các cơ sở của chính sách pháp luật là một môn khoa học và là một môn học nhấn mạnh về nhận thức pháp luật, về các khả năng và về sức mạnh tác động của nó, về các định hướng để sử dụng nó một cách phù hợp với các nhiệm vụ do xã hội giao phó trong điều kiện hiện nay, trước hết, là sự thể hiện các quyền con người nhân thân, không thể tước đoạt trong nội dung của các chính sách pháp luật, trong hệ thống pháp luật”, và nhấn mạnh: “những vấn đề của chính sách pháp luật có tính chất khái quát, tổng hợp: chúng là toàn bộ hiểu biết, dữ liệu chính trị - xã hội học của lý luận pháp luật hiện đại và các luận điểm đã được khái quát hóa, tổng kết về hoạt động hiện thực, thực tiễn trong lĩnh vực pháp luật và pháp chế, trong các triển vọng các khó khăn, các vấn đề của nó được hợp nhất thành một khối”[18]. Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu luật học còn cho rằng cho rằng, “các cơ sở của chính sách pháp luật với tư cách là một khoa học và một môn học, đồng thời, mang cả tính chất phương pháp luận, cả tính chất lý luận chung và cả tính chất ứng dụng, suy cho cùng hướng đến việc chính sách pháp luật ở Nga (ở chừng mực nào đó điều đó có thể có được trong điều kiện nước Nga hậu Xô viết) có được tính chất khoa học chân chính, được lý luận và thực tiễn kiểm định, phù hợp với các định hướng thống trị tương ứng của nền văn minh trong thế giới hiện đại”[19].

Mặt khác, các cơ quan như là các viên nghiên cứu đã được hình thành nhằm chuyên môn hóa việc nghiên cứu các chính sách này. Cụ thể, đầu thế kỷ 21, Phân viện Saratov trực thuộc Viện Nhà nước và Pháp luật thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Liên bang Nga được thành lập, với những mục tiêu cơ bản là nghiên cứu những vấn đề của chính sách pháp luật. Sau khi được thành lập, Phân viện này đã hoạt động rất hiệu quả cụ thể là tiến hành hàng trăm hoạt động khoa học: các cuộc hội nghị, các cuộc hội thảo, các cuộc hội thảo bàn tròn, các cuộc tọa đàm khoa học, các cuộc thảo luận mang tỉnh phương pháp luận, v.v. để phân tích các phương diện, các chiều cạnh khác nhau của chính sách pháp luật.

Cũng ở Châu Âu, vào thời gian đó, Đại học Tổng hợp G. Trir của Đức đã thành lập Viện Chính sách pháp luật; Viện Chính sách hiến pháp và pháp luật được hình thành ở Hunggari. Ở Ucraina (tại thành phố Kiev) cũng thành lập Viện Chính sách pháp luật; ngoài ra, Liên bang Nga cũng thành lập Viện Chính sách pháp luật và áp dụng pháp luậttrực thuộc Bộ Tư pháp.

Có thể nhận thấy rằng, tại thời điểm này, chính sách pháp luật đã trở thành đối tượng được nghiên cứu thường xuyên, chuyên sâu của nhiều viện nghiên cứu chuyên ngành trong các nước trên thế giới.

Ngoài ra, các sản phẩm nghiên cứu còn được công bố công khai, do đó các tạp chí khoa học chuyên ngành chính sách pháp luật cũng được ra đời để công bố các kết quả của các nghiên cứu đó. Ở Đức có Tạp chí Chính sách pháp luật; ở Nga, trong Phân viện Saratov có Tạp chí Chính sách pháp luật và đời sống pháp luật đã hoạt động gần hai mươi năm, để đăng tải các công trình nghiên cứu về chính sách pháp luật.

Cũng trong thời gian này, Học viện Pháp luậtquốc gia Saratov vàcác phân viện của nó đã thành lập ra Trung tâm Khoa học - Giáo dục những vấn đề về chính sách pháp luật của Liên bang và Vùng lãnh thổ. Theo đó, việc nghiên cứu chính sách pháp luật không chỉ được đẩy mạnh mà những kết quả nghiên cứu còn được sử dụng một cách tích cực, hiệu quả trong quá trình đào tạo. Mặt khác, để nghiên cứu một cách tổng thể các loại chính sách pháp luật khác nhau, Phân viện Saratov còn phối hợp với Đại học Tổng hợp quốc gia mang tên N.G. Chernyshevskij thành lập Trung tâm Khoa học - Đào tạo về Chính sách pháp luật trong lĩnh vực kinh doanh, phối hợp với Phân viện Samarskij của Đại học Tổng hợp Sư phạm thành phố Mátxcơva thành lập Trung tâm Khoa học - Đào tạo về Chính sách pháp luật trong lĩnh vực giáo dục: những vấn đề của Liên bang và của Vùng phối hợp với Đại học Tổng hợp quốc gia Tambovskij mang tên G.R. Derzdavin thành lập Trung tâm Khoa học - Đào tạo về Chính sách pháp luật của các chủ thể của Liên bang Nga; phối hợp với Phân viện Serevơ - Kavkazskij của Viện Kinh tế - Xã hội Mátxcơva thành lập Trung tâm Khoa học - Đào tạo về Chính sách xây dựng pháp luật ở nước Nga hiện nay, phối hợp với Đại học Tổng hợp quốc gia Penzenskij thành lập Trung tâm Khoa học - Đào tạo về Chính sách pháp luật so sánh.

Hơn nữa, trong các sách giáo khoa về pháp luật đã có một phần riêng nói về chính sách pháp luật. Cụm từ “chính sách pháp luật” đã trở nên quen thuộc và được sử dụng không chỉ trong chuyên ngành luật nói chung mà phổ biến trong đời sống xã hội, trong hoạt động quản lý nhà nước của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Điều này thể hiện một điều là chính sách pháp luật ngày càng được sự quan tâm lớn hơn không chỉ của các nhà khoa học - luật học, mà còn của các nhà thực tiễn, các nhà chính trị, các nhà lãnh đạo, các nhà quản lý của các quốc gia trên thế giới.

Như vậy, có thể nói rằng, hoạt động nghiên cứu “chính sách pháp luật” rất phong phú, giàu có và nhiều nội dung. Việc hình thành nghiên cứu chính sách pháp luật ở thế kỷ 19 chỉ với tư cách là một định hướng nghiên cứu khoa học độc lập (cách tiếp cận chính sách) không chỉ gắn liền với pháp luật hiện hành mà còn với pháp luật cần phải có, chính sách pháp luật được coi là “có chứa đựng một số vấn đề trung lập trong quan hệ với nhà nước, thì trong thế kỷ 20, chính sách pháp luật đã được thay đổi thành chính sách pháp luật hoàn toàn được luận chứng với tư cách là khái niệm mang tính tổng quan bằng tư tưởng ở phương diện lý luận và phương diện thực tiễn của việc hoàn thiện pháp luật hiện hành. Đến đầu thế kỷ 21, chính sách pháp luật được coi là hoạt động của nhà nước trong lĩnh vực pháp lý hướng đến việc nâng cao hiệu quả của điều chỉnh pháp luật, ở mức độ đầy đủ có được địa vị phạm trù của mình, trở thành phạm trù tổng hợp, bao quát, độc lập của khoa học pháp lý, phạm trù phản ánh các quá trình có quy mô, phạm vi rộng lớn về sự phát triển pháp luật trong xã hội, sự đổi mới hệ thống pháp luật của xã hội và điều chỉnh đời sống pháp luật.

1. 4.Hoạt động nghiên cứu chính sách pháp luật ở Việt Nam trong thời gian qua

Hoạt động nghiên cứu sự hình thành và phát triển của chính sách pháp luật của nước ta cho đến nay chưa có nhiều công trình nghiên cứu được công bố. Việc nghiên cứu về chính sách pháp luật ở Việt Nam mới được quan tâm và đầu tư đúng mức từ cuối thế kỷ 20 trở lại đây. Ví dụ như công trình nghiên cứu của GS Đào Trí Úc về Luật Hình sự Việt Nam xuất bản năm 2000, theo đó trong chương IV về chính sách hình sự, ông có đưa ra khái niệm về chính sách pháp luật đó là “Chính sách pháp luật là những nguyên tắc đường hướng cơ bản được Đảng và Nhà nước hoạch định đối với từng giai đoạn phát triển nhất định của đất nước nhằm tạo ra những cơ sở đúng đắn cho việc sử dụng một cách có hiệu quả các khả năng điều chỉnh của pháp luật; nhằm xác định đúng đắn tổ chức và hoạt động của các cơ quan pháp luật và nhằm xây dựng ở mỗi người dân ý thức và lối sống tuân theo pháp luật”[20]. Tiếp đến, giáo sư viết: “Mục đích của chính sách pháp luật có thể được xác định thông qua các hướng triển khai chính sách ấy. Đó là: Một là, chính sách pháp luật xác định những loại quan hệ nào được điều chỉnh bằng pháp luật. Nói cách khác, cần có chính sách đúng đắn cho việc xác định phạm vi của nhu cầu chỉnh pháp luật đối với các quan hệ xã hội hiện hữu. Điều thứ hai là, chính sách pháp luật xác định phương hướng điều chinh pháp luật cho từng loại quan hệ xã hội đó. Ba là, chính sách pháp luật xác định một hệ thống hợp lý nhất và mối liên hệ đúng đắn nhất giữa các cơ quan có chức năng làm luật, áp dụng pháp luật. Bốn là, chính sách pháp luật xác định nội dung và phương pháp giáo dục pháp luật, phổ biến pháp luật nhằm nâng cao hiểu biết pháp luật, trình độ văn hóa pháp lý cho nhân dân”. Có thể nói rằng, vấn đề chính sách pháp luật là một yếu tố được ông quan tâm nghiên cứu từ những năm cuối thế kỷ 20 và đã có nhiều công trình khoa học về chủ đề này được công bố. Trong các công trình được công bố tác giả đã luận giải chính sách pháp luật với tư cách là một cách tiếp cận, một hướng nghiên cứu mới để nhận thức pháp luật, những vấn đề lý luận chung về chính sách pháp luật, các hình thứcthực hiện chính sách pháp luật: học thuyết pháp luật, chính sách xây dựng pháp luật.

Viện Khoa học xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam vào năm 2012 đã tổ chức nhiều hội thảo khoa học với chủ đề nghiên cứu chính sách pháp luật về lý luận và thực tiễn. Các hội thảo đó đã được đông đảo các nhà khoa học trong cả nước quan tâm và thu được những kết quả khả quan. Các hội thảo chủ yếu tập trung bàn luận về những vấn đề chung, cơ bản của chính sách pháp luật như khái niệm, đặc điểm nguyên tắc, chủ thể của chính sách pháp luật, các lĩnh vực của chính sách pháp luật, các loại chính sách pháp luật, những định hướng ưu tiên của chính sách pháp luật ở nước ta hiện nay, mối quan hệ giữa chính sách pháp luật với pháp luật, với chính sách công. Những hình thức thực hiện chính sách pháp luật như: chính sách xây dựng pháp luật, chính sách thực hiện pháp luật; các loại chính sách pháp luật chuyên ngành như: chính sách pháp luật hình sự, chính sách pháp luật thi hành án hình sự, chính sách pháp luật kinh tế, chính sách phápluật môi trường, chính sách pháp luật đất đai, chính sách pháp luật thuế, chính sách pháp luật an sinh xã hội, chính sách pháp luật lao động, việc làm, chính sách pháp luật tài chính, chính sách pháp luật tôn giáo, chính sách pháp luật khoa học và công nghệ, chính sách pháp luật văn hóa, chính sách pháp luật thông tin cũng được đặt ra và thảo luận sôi nổi. Kết quả của các cuộc hội thảo này từng bước đã tạo ra một bước tiếnmới trong triển khai nghiên cứu một cách có hệ thống, toàn diện hơn về chính sách pháp luật.

Mặt khác, trên những tạp chí chuyên ngành luật, báo chí chính trị, xã luận trong thời gian qua chủ đề về chính sách pháp luật luôn được các nhà luật học quan tâm. Những khía cạnh, bản chất, mục đích cụ thể của chính sách pháp luật bước đầu đã được quan tâm luận giải, chẳng hạn, như: khía cạnh lịch sử của chính sách pháp luật, vai trò của chính sách pháp luật đối với phát triển bền vững ở nước ta, mối quan hệ của chính sách pháp luật với pháp luật, mối quan hệ của chính sách pháp luật với ý thứcpháp luật, tác động của chính sách pháp luật và những vấn đề khác.

Hơn nữa, các loại hình chính sách pháp luật cụ thể ngày càng được quan tâm nhiều, ví dụ như chính sách hình sự, chính sách pháp luật môi trường, chính sách pháp luật đất đai, chính sách pháp luật kinh tế, chính sách pháp luật xã hội, chính sách pháp luật văn hóa, và một số loại chínhsách khác. Các loại chính sách đó được phân tích một cách khái quát, tập trung chủ yếu vào việc làm sáng tỏ bước đầu quan niệm về từng loại chính sách, đặc điểm, nội dung cơ bản, thực trạng của nó và nhu cầu, định hướng hoàn thiện từng loại chính sách để đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn phát triển hiện nay.

Nâng cao từng bước, Học viện Khoa học xã hội đã đưa chương trình môn học về chính sách pháp luật vào chương trình đào tạo thạc sĩ các chuyên ngành luật học và chương trình đào tạo thạc sĩ ngành chính sách công từ năm 2015. Trong giáo trình Xã hội học pháp luật đã có chương chính sách pháp luật, các tài liệu phục vụ môn học đã được soạn thảo. Ngày càng có nhiều luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ về các loại chính sách pháp luật cụ thể được thực hiện và bảo vệ tại Học viện Khoa học xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.

Như vậy, có thể thấy rằng, trong thời gian qua, việc nghiên cứu chính sách pháp luật là một chủ đề được nhiều nhà khoa học, các cán bộ nghiên cứu chính sách, các cán bộ quản lý ở nước ta quan tâm nghiên cứu.Việc nghiên cứu chính sách pháp luật đề cập đến cả những vấn đề lý luận chung của chính sách pháp luật, lẫn các loại chính sách pháp luật cụ thể, trong đó chính sách hình sự được quan tâm nghiên cứu nhiều nhất. Do vậy, đang hình thành nên một cách tiếp cận một hướng nghiên cứu mới trong khoa học pháp lý nước ta - tiếp cận nghiên cứu chính sách pháp luật, một món học mới trong chương trình đào tạo luật học - môn học chính sách pháp luật. Như vậy, có thể nhận thấy rằng, việc xây dựng và phát triển các nghiên cứu về chính sách pháp luật sẽ góp phần đáp ứng các nhu cầu phát triển và hoàn thiện khung pháp luật của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay và trong thời gian tới.

Tài liệu trích dẫn

1. A.V. Malko, V.A. Zatonskij: Chính sách pháp luật: Những cơ sở lý luận và thực tiễn: tổ hợp phương pháp giảng dạy, Matxcova, Prospekt, 2015

2. Simolin: Sự hợp nhất của pháp luật thương mại với pháp luật dân sự tử quan điểm của chính sách pháp luật, Mátxcơva, 2005 (bản tiếng Nga)

3. B.A. Kistjakovski Triết học và xã hội học pháp luật, Tuyển tập, Mátxcơva, 1998, (bản tiếng Nga)

4. Ph.V. Taranovskij: Bách khoa toàn thư pháp luật, xuất bản lần thứ ba, Mátxcova, (bản tiếng Nga)

5. G.D. Gurvich: Triết học và xã hội học pháp luật, Tuyển tập các tác ẩm, Mátxcơva, 2004 (bản tiếng Nga)

6. I.V. Fhedorov: Quan niệm về chính sách pháp luật trong tư tưởng pháp lý tư sản của nước Nga trước cách mạng, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số7/1985

7. Zd.L. Berzdel: Lý luận chung về pháp luật, Mátxcova 2017 - 203 (bản tiếng Nga)

8. A.S. Avtomonov: Các cơ sở pháp luật tư trong hiến pháp, Các công trình nghiên cứu của Viện Nhà nước và Pháp luật thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Liên bang Nga, Mátxcơva, số 6/2008 (bản tiếng Nga)

9. V. Zippelius: Gesellschaft und Recht: Grundbegriffe der Rechts- und Staatssoziologic, Munchen: Beck, 1980.

10. V.N. Kudrjavcev: Pháp luật và hành vi, Mátxcơva, 1978 (bản tiếng Nga); K.d. Krylov: Chính sách pháp luật trong điều kiện chủ nghĩa xã hội phát triển: khía cạnh tâm lý - xã hội, Mátxcơva, 1977 (bản tiếng Nga N.P.

11. Koldaeva: Các nhân tố chính trị - xã hội của xây dựng pháp luật/ Các cơ sở khoa học của xây dựng pháp luật Xô viêt/Chủ biên RO. Khalfin, Matxcova 1981, (bản tiếng Nga); E.V. Kumanin: Chính sách pháp lý và sự phát triển pháp luật trong điều kiện chủ nghĩa xã hội phát triển/ Tạp chí Nhà nước từ Pháp luật Xô viết, số 3/1983, (bản tiếng Nga); E.V. Kumanin: Chính sách pháp lý: khái niệm và các nguyên tắc/Hệ thống pháp luật của chủ nghĩa xã hội: khi niệm, cơ cấu, các mối liên hệ xã hội/Chủ biên AM. Vasil'ev, t1, Matxcova 1986, (bản tiếng Nga); N.V. Fedorov: Chính sách pháp luật của Nhà nước Xô việt (Những vấn đề lý luận, lịch sử, thực tiễn): Luận án tiến sĩ luật hệ Mátxcova, 1985 (bản tiếng Nga); Chủ biên Al Korolev và L.S. Javich: Gi trình lý luận nhà nước và pháp luật, Lêningrat, 1987 (bản tiếng Nga) và các công trình khác

12. N.P. Koldaeva: “Các nhân tố chính trị - xã hội của xây dựng pháp luật” trong sách Các cơ sở khoa học của xây dựng pháp luật, Mátxcova, 1981 (bản tiếng Nga)

13. SS. Alekseev: Các cơ sở chính sách pháp luật ở Nga - Tập bài giảng, Mátxcơva, 1995, tr.5 (bản tiếng Nga); S.S. Alekseev: Chiến lược của các cuộc cải cách - Tài liệu cho tập bài giảng “Các cơ sở của chính sách pháp luật ở Nga”, Mátxcova, 1995, (bản tiếng Nga).

14. Đào Trí Úc: Luật Hình sự Việt Nam, Quyển I: Những vấn đề chung, Hà Nội, 2000.

 

---

[1]Trích theo: A.V. Malko, V.A. Zatonskij: Chính sách pháp luật: Những cơ sở lý luận và thực tiễn: tổ hợp phương pháp giảng dạy, Matxcova, Prospekt, 2015

[2]A.A. Simolin: Sự hợp nhất của pháp luật thương mại với pháp luật dân sự tử quan điểm của chính sách pháp luật, Mátxcơva, 2005, tr.487 (bản tiếng Nga)

[3]B.A. Kistjakovski Triết học và xã hội học pháp luật, Tuyển tập, Mátxcơva, 1998, tr.194 (bản tiếng Nga)

[4]PhV. Taranovskij: Bách khoa toàn thư pháp luật, xuất bản lần thứ ba, Mátxcova, tr.112, 341 (bản tiếng Nga)

[5]Xem: G.D. Gurvich: Triết học và xã hội học pháp luật, Tuyển tập các tác ẩm, Mátxcơva, 2004, tr.30-34 (bản tiếng Nga)

[6]Xem: I.V. Fhedorov: Quan niệm về chính sách pháp luật trong tư tưởng pháp lý tư sản của nước Nga trước cách mạng, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số7/1985, tr.127-131

[7]Trích theo: Zd.L. Berzdel: Lý luận chung về pháp luật, Mátxcova 2017 - 203 (bản tiếng Nga)

[8]Trích theo: A.S. Avtomonov: Các cơ sở pháp luật tư trong hiến pháp, Các công trình nghiên cứu của Viện Nhà nước và Pháp luật thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Liên bang Nga, Mátxcơva, số 6/2008, tr.129 (bản tiếng Nga)

[9]Trích theo: A.V. Malko, V.A. Zatonskij: Chính sách pháp luật Những cơ sở lý luận và thực tiễn: tổ hợp phương pháp giảng dạy, Matxcova, Prospekt, 2015 (bản tiếng Nga).

[10]V. Zippelius: Gesellschaft und Recht: Grundbegriffe der Rechts- und Staatssoziologic, Munchen: Beck, 1980.

[11]A.V. Malko, V.A. Zatonskij: Chính sách pháp luật: Những cơ sở lý luận và thực tiễn: tổ hợp phương pháp giảng dạy, Matxcova, Prospekt, 2015(bản tiếng Nga)

[12]Xem: V.N. Kudrjavcev: Pháp luật và hành vi, Mátxcơva, 1978 (bản tiếng Nga); K.d. Krylov: Chính sách pháp luật trong điều kiện chủ nghĩa xã hội phát triển: khía cạnh tâm lý - xã hội, Mátxcơva, 1977 (bản tiếng Nga N.P. Koldaeva: Các nhân tố chính trị - xã hội của xây dựng pháp luật/ Các cơ sở khoa học của xây dựng pháp luật Xô viêt/Chủ biên RO. Khalfin, Matxcova 1981, tr.103 (bản tiếng Nga); E.V. Kumanin: Chính sách pháp lý và sự phát triển pháp luật trong điều kiện chủ nghĩa xã hội phát triển/ Tạp chí Nhà nước từ Pháp luật Xô viết, số 3/1983, (bản tiếng Nga); E.V. Kumanin: Chính sách pháp lý: khái niệm và các nguyên tắc/Hệ thống pháp luật của chủ nghĩa xã hội: khi niệm, cơ cấu, các mối liên hệ xã hội/Chủ biên AM. Vasil'ev, t1, Matxcova 1986, tr.140-149 (bản tiếng Nga); N.V. Fedorov: Chính sách pháp luật của Nhà nước Xô việt (Những vấn đề lý luận, lịch sử, thực tiễn): Luận án tiến sĩ luật hệ Mátxcova, 1985 (bản tiếng Nga); Chủ biên Al Korolev và L.S. Javich: Gi trình lý luận nhà nước và pháp luật, Lêningrat, 1987 (bản tiếng Nga) và cáccông trình khác Vidential

[13]VN.Kudrjavcev: Pháp luật và hành vi, tlđd, (bản tiếng Nga).

[14]N.P. Koldaeva: “Các nhân tố chính trị - xã hội của xây dựng pháp luật” trong sách Các cơ sở khoa học của xây dựng pháp luật, Mátxcova, 1981, tr.103 (bản tiếng Nga)

[15]N.P. Koldaeva: “Các nhân tố chính trị xã hội của xây dựng pháp luật” trong sách Các cơ sở khoa học của xây dựng pháp luật, tlđd, tr.103 (bản tiếng Nga)

[16]E.V. Kumanin: Chính sách pháp lý khái niệm và các nguyên tắc, tlđd, tr.140, 141-142 (bản tiếng Nga)

[17]A.V. Mal'ko, V.A. Zatonskij: Chính sách pháp luật: Những cơ sở lý luận và thực tiễn; tổ hợp phương pháp giảng dạy, tlđd, tr.115 (bản tiếng Nga

[18]Xem: SS. Alekseev: Các cơ sở chính sách pháp luật ở Nga - Tập bài giảng, Mátxcơva, 1995, tr.5 (bản tiếng Nga); S.S. Alekseev: Chiến lược của các cuộc cải cách - Tài liệu cho tập bài giảng “Các cơ sở của chính sách pháp luật ở Nga”, Mátxcova, 1995, tr5-6 (bản tiếng Nga).

[19]. Xem: SS. Alekseev: Các cơ sở của chính sách pháp luật ở Nga - Tập bài giảng, Mátxcơva, 1995, tr.5 (bản tiếng Nga); S.S. Alekseev: Chiến lược của các cuộc cải cách - Tài liệu cho tập bài giảng “Các cơ sở của chính sách pháp luật ở Nga", Mábxcơva, 1995, tr.5-6 (bản tiếng Nga).

[20]Đào Trí Úc: Luật Hình sự Việt Nam, Quyển I: Những vấn đề chung, Hà Nội, 2000,tr.176 181-182