Chính sách công là một trong những công cụ cơ bản được Nhà nước sử dụng để thực hiện chức năng, nhiệm vụ quản lý nhà nước. Ở nước ta, các chính sách công là do Nhà nước ban hành nhằm cụ thể hóa đường lối, chiến lược và các định hướng chính sách của Đảng.

Có thể nói rằng, ở Việt Nam chính sách công thường được thể chế hóa thành các văn bản quy phạm pháp luật nhằm tạo căn cứ pháp lý cho việc thi hành, mang tính định hướng, kích thích phát triển chứ không mang tính bắt buộc thực hiện. Có thể thấy rằng, việc hoạch định chính sách được coi như là bước khởi đầu trong chu trình chính sách. Đây là bước đặc biệt quan trọng, hoạch định chính sách đúng đắn, khoa học sẽ xây dựng được chính sách tốt, đảm bảo tính khả thi, sự tồn tại và phù hợp với thời cuộc của chính sách, và mang lại hiệu quả cao. Ngược lại, hoạch định sai cho ra đời chính sách không phù hợp với thực tế, thiếu tính khả thi, dẫn tới hậu quả không mong muốn trong quá trình quản lý. Những tổn hại này không chỉ tạm thời, cục bộ, mà nó ảnh hưởng lâu dài, liên quan tới nhiều lĩnh vực, nhiều địa phương và nhiều ngành nghề khác nhau.

Hoạch định chính sách công là công việc thường xuyên của Nhà nước và được xây dựng thành quy trình. Quy trình hoạch định chính sách công chính là trình tự, công đoạn để tạo ra một chính sách công.Đối với việc hoạch định chính sách công, đặc biệt ở cấp trung ương, việc xây dựng, hoạch định chính sách cần một quy trình chặt chẽ nhằm đảm bảo chất lượng của việc xây dựng, thực thi chính sách. Đối với Chính phủ, quy trình hoạch định chính sách của Chính phủ gồm ba giai đoạn là: thiết lập chương trình xây dựng chính sách, soạn thảo chính sách, thông qua chính sách.

Thiết lập chương trình xây dựng chính sách

Thiết lập chương trình xây dựng chính sách là bước đầu tiên trong quy trình xây dựng chính sách, việc thiết lập chương trình xây dựng chính sách do Văn phòng Chính phủ chủ trì, phối hợp với Bộ Tư pháp và các cơ quan có liên quan lập dự kiến chương trình xây dựng chính sách hàng năm của Chính phủ trên cơ sở đề nghị của các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, cơ quan, tổ chức, cá nhân. Bộ Tư pháp với tư cách là cơ quan chủ trì về mặt thể thức, phối kết hợp với các cơ quan chuyên môn mà chính sách công đó hướng tới cùng thực hiện việc thiết lập chương trình xây dựng chính sách,

Trong trường hợp cần thiết, Văn phòng Chính phủ chủ trì, phối hợp với Bộ Tư pháp tổ chức cuộc họp có sự tham gia của đại diện cơ quan, tổ chức có liên quan để xem xét đề nghị xây dựng chính sách của Chính phủ.

Văn phòng Chính phủ lập dự kiến chương trình xây dựng chính sách của Chính phủ và gửi đến các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ để lấy ý kiến, đồng thời đăng tải dự kiến chương trình trên trang thông tin điện tử của Chính phủ để cơ quan, tổ chức, cá nhân tham gia góp ý kiến. Việc lập dự kiến khung chương trình và đăng tải công khai từng bước minh bạch hóa hoạt động của Chính phủ nói chung và việc hoạch định, xây dựng chính sách công nói riêng, hướng tới việc thông tin cho công chúng một cách rộng rãi về chủ trương, về khung chương trình chính sách công của Chính phủ, là bước khởi điểm cho việc lấy ý kiến từ các chuyên gia, từ người dân, các tổ chức, đơn vị, cơ quan cho chính sách sắp ban hành đó.

Chương trình xây dựng chính sách được Chính phủ thông qua hằng năm. Trên cơ sở đó. Thủ tướng Chính phủ phân công bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ chủ trì soạn thảo dự thảo trên cơ sở chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan này.

2. Soạn thảo chính sách

Sau khi thiết lập chính sách, Chính phủ tiến hành việc soạn thảo chính sách. Để soạn thảo một chính sách công việc đầu tiên cần là thành lập cơ quan soạn thảo.

Cơ quan chủ trì soạn thảo chính sách thành lập Ban soạn thảo. Ban soạn thảo gồm Trưởng ban là đại diện cơ quan chủ trì soạn thảo và các thành viên là đại diện cơ quan thẩm định, đại diện cơ quan, tổ chức hữu quan, các chuyên gia, nhà khoa học có trình độ chuyên môn, kinh nghiệm thực tiễn hoạt động trong lĩnh vực đó.

2.2.  Tiến hành soạn thảo

Khi Ban soạn thảo được thành lập, việc soạn thảo chính sách được tiến hành. Việc soạn thảo chính sách trước tiên cần khảo sát, đánh giá thực trạng quan hệ xã hội liên quan đến nội dung chính của dự thảo, đánh giá các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành có liên quan đến dự thảo. Song song với đó, ban soạn thảo phải nghiên cứu thông tin, tư liệu và các điều ước quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên có liên quan đến dự thảo sao cho việc xây dựng, ban hành chính sách sát với thực tiễn và phù hợp với các điều ước quốc tế mà Nhà nước ta tham gia.  Bên cạnh đó, cần tiến hành việc lấy ý kiến, nghiên cứu, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo; xây dựng tờ trình, báo cáo giải trình tiếp thu ý kiến góp ý về dự thảo, báo cáo đánh giá tác động của dự thảo văn bản và đăng tải các tài liệu này trên Trang thông tin điện tử của Chính phủ hoặc của cơ quan chủ trì soạn thảo.

2.3.  Lấy ý kiến đối với dự thảo

Sau khi tiến hành rà soát, khảo sát thực trạng, xây dựng dự thảo, cơ quan soạn thảo tiến hành  lấy  ý kiến của các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, các đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của văn bản; nêu những vấn đề cần xin ý kiến và xác định cụ thể địa chỉ tiếp nhận ý kiến góp ý; đăng tải toàn văn dự thảo trên trang thông tin điện tử của Chính phủ hoặc của cơ quan chủ trì soạn thảo trong thời gian ít nhất là sáu mươi ngày để cơ quan, tổ chức, cá nhân góp ý kiến. Sau đó, cơ quan soạn thảo tổng hợp, nghiên cứu, tiếp thu các ý kiến góp ý, chỉnh lý dự thảo theo các góp ý phù hợp với định hướng xây dựng dự thảo. 

2.4.  Thẩm định dự thảo

Sau khi chỉnh lý dự thảo, việc thẩm định dự thảo được tiến hành. Cơ quan có trách nhiệm thẩm định dự thảo chính sách của Chính phủ là Bộ Tư pháp. Bộ Tư pháp có trách nhiệm thẩm định dự thảo trước khi trình Chính phủ. Đối với dự thảo có nội dung phức tạp, liên quan đến nhiều ngành, lĩnh vực hoặc do Bộ Tư pháp chủ trì soạn thảo thì Bộ trưởng Bộ Tư pháp thành lập hội đồng thẩm định, bao gồm đại diện các cơ quan hữu quan, các chuyên gia, nhà khoa học.

- Nội dung thẩm định tập trung vào những vấn đề sau đây:

+ Sự cần thiết ban hành văn bản, đối tượng, phạm vi điều chỉnh của dự thảo văn bản;

+ Sự phù hợp của nội dung dự thảo văn bản với đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng;

+ Tính hợp hiến, hợp pháp và tính thống nhất của dự thảo văn bản với hệ thống pháp luật và tính tương thích với điều ước quốc tế có liên quan mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên;

+ Tính khả thi của dự thảo văn bản, bao gồm sự phù hợp giữa quy định của dự thảo văn bản với yêu cầu thực tế, trình độ phát triển của xã hội và điều kiện bảo đảm để thực hiện;

+ Ngôn ngữ, kỹ thuật soạn thảo văn bản.

2.5.      Chỉnh lý dự thảo

Sau khi thẩm định dự thảo về nội dung, thể thức, tính hợp hiến, hợp pháp, cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu ý kiến thẩm định, chỉnh lý dự thảo để trình Chính phủ.

3. Xem xét, thông qua dự thảo

Việc xem xét thông qua dự thảo chính sách công được Chính phủ xem xét, thông qua tại một hoặc hai phiên họp của Chính phủ theo trình tự sau đây:

Trước tiên, đại diện cơ quan chủ trì soạn thảo thuyết trình về dự thảo, sau đó, đại diện Văn phòng Chính phủ nêu những vấn đề cần thảo luận, tiếp theo, đại diện cơ quan, tổ chức tham dự phiên họp phát biểu ý kiến; Chính phủ tiến hành thảo luận. Sau khi thảo luận, lấy ý kiến góp ý của thành viên Chính phủ, cơ quan chủ trì soạn thảo phối hợp với Bộ Tư pháp, Văn phòng Chính phủ và các cơ quan cố liên quan chỉnh lý dự thảo theo ý kiến của Chính phủ;

Sau khi tiến hành chỉnh lý dự thảo theo các ý kiến góp ý, Chính phủ biểu quyết thông qua dự thảo nghị quyết. Trong trường hợp dự thảo chưa được thông qua thì Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo về những vấn đề cần phải chỉnh lý và ấn định thời gian trình lại dự thảo, đồng thời giao cơ quan chủ trì soạn thảo hoàn thiện dự thảo để trình Chính phủ xem xét, thông qua.

Sau khi dự thảo được thống nhất thông qua,  Thủ tướng Chính phủ ký nghị quyết ban hành chính sách công.

Như vậy, có thể thấy rằng quy trình xây dựng chính sách công của Chính phủ rất chặt chẽ, minh bạch, có sự tham gia của nhiều cơ quan tổ chức hữu quan, và vai trò quan trọng của Bộ Tư pháp trong việc xem xét tính hợp pháp, hợp hiến của chính sách. Việc tham gia góp ý, tham vấn, và biết thông tin về chính sách được hoạch định và xây dựng của nhân dân là hoàn toàn mở, thông qua kênh thông tin chính thống của trang thông tin điện tử của Chính phủ. Do vậy, có thể thấy rằng quy trình xây dựng chính sách của Chính phủ ngày càng được kiểm soát chặt chẽ và công khai minh bạch đối với nhân dân.